روش های تحقیق (research design)
هدف از اعلام روش تحقیق هر پروژه ای به دست دادن برنامه ای برای پاسخ دهی به مسایل مطرح شده و فراهم کردن ابزاری برای آزمودن فرضیه ها یا یافتن پاسخ پرسش های تحقیق است.روش های تحقیق بر اساس نوع رفتار محقق در پروژه به دو گروه مشاهده ای (observational studies) و مداخله ای (interventional studies) تقسیم می شوند.
در روش تحقیق مشاهده ای محقق فقط تماشاگر و ثبت کننده ی روندی است که رخ می دهد.
ولی در روش تحقیق مداخله ای محقق با اقدام به دست کاری در متغیر مستقل سعی می کند تغییرات ناشی از این مداخله را در متغیر وابسته مشاهده و ثبت کند.
روش تحقیق مشاهده ای خود به دو نوع روش تقسیم می شود:
1- روش توصیفی (descriptive)
2- روش تحلیلی (analysis)
روش تحقیق مداخله ای هم به دو نوع تقسیم می شود:
1- تحقیق تجربی(experiment research)
2- کار آزمایی بالینی (clinical trail)
تحقیقات توصیفی :
تحقیقات توصیفی شامل مجموعه روشهایی است که هدف آنها توصیف شرایط یا پدیده های مورد بررسی است. اجرای این تحقیقات می تواند برای شناخت بیشتر شرایط موجود یار یاری رساندن به فرایند تصمیم گیری باشد.
تحقیقات توصیفی پایه اساسی برای تحقیقات تحلیلی و مداخله ای می باشد و بدون داشتن اطلاعاتی از تحقیق توصیفی نمی توان تحقیقات تحلیلی یا مداخله ای را به سامان رساند.
تحقیقات توصیفی به دسته های زیر تقسیم بندی می شوند:
1- تحقیق پیمایشی(Survey research)
2- تحقیق مقطعی(Cross sectional study)
3- تحقیق طولی(Longitudinal)
4- تحقیق اکتشافی(Exploratory survey)
5- تحقیق همبستگی(Correlation research)
6- اقدام پژوهی(Action research)
7- بررسی موارد(Case series)
8- تحقیق روند فرایندها (Trend study)
9- تحقیق روی یک گروه منتخب(Panel study)
10- تحقیق به منظور بیماری سنجی (Morbidity survey)
11- تحقیق به روش دلفی(Delphi technique)
12- تحقیق به منظور تعیین دانش،نگرش و عملکرد(Knowledge-Aattitude-Practice)
13- تحقیق تشخیصی(Diagnostic study)
تحقیقات توصیفی در پی یاقتن 3 سؤال زیر است:
1- آیا مسئله مورد نظر در جامعه مورد تحقیق وجود دارد؟
2- اگر وجود دارد میزان آن چقدر است؟
3- مشخصات گروه های با و بدون مسئله چیست؟
در تحقیقات توصیفی تیم تحقیق به صورت فعال در یافتن و اندازه گیری متغیرهای تحقیق شرکت دارد.
گاهی اوقات تیم تحقیق درصدد تعیین وضعیت یک مسئله درزمان گذشته بر می آید و منبع گردآوری اطلاعات خود را در مورد مقادیر متغیرهای تحقیق بر داده های موجود در
بایگانی ها قرار می دهد. که به چنین روش تحقیقی روش تحقیق متکی بر داده های موجود(existing data study) گویند.که اغلب به سادگی و بدون نیاز به پرسنل
تخصصی و با بودجه کمی انجام پذیر بوده ولی با محدودیت های قابل توجهی مواجه است.که با توجه با این محدودیت ها عده ای اصولا به کارگیری چنین روشی را به
عنوان یک روند تحقیقاتی مردود می دانند.با این حال در مواقعی ممکن است استفاده از چنین روشی لازم باشد.
تحقیقات تحلیلی
در تحقیقات توصیفی،جامعه مورد بررسی پس از اخذ متغیرهای مورد نظر به گروه های گوناگون تقسیم می شود و اختلاف این گروه ها از نظر یک متغیر خاص،مورد بررسی قرار می گیرد. به چنین تحقیقاتی « بررسی گروه ها» (studies of groups ) یا « بررسی اکولوژیک »(ecologic studies ) نیز گفته می شود.
در این گونه تحقیقات می توان همبستگی (correlation) بین گروه های مختلف را با متغیر مورد نظر محاسبه کرد.
در تحقیقات تحلیلی که همیشه با فرضیه ای همراه است و به منظور تعیین رابطه یک مشخصه خاص فردی یا یک عامل خاص محیطی با بروز یک بیماری انجام می گیرد،تعیین میزان اختلاف مواجهه با عامل خطر احتمالی در گذشته بین افراد دارای آن شاخص (بیماران) و فاقد آن (افراد سالم )،یعنی تحقیق تحلیلی از نوع مورد- شاهدی،معمولا نخستین گام خواهد بود.
انواع تحقیقات تحلیلی :
الف- مورد- شاهد(case-control study):
مهم ترین ویژگی این روش، شروع تحقیق از متغیر وابسته است.
مراحل اجرایی طرح های تحقیقاتی مورد- شاهد:
1- انتخاب گروه مورد(گروه دارای بیماری یا وضعیت مورد نظر):
هدف از انتخاب افراد گروه مورد گرد آوردن گروهی از بیماران است که معرف نسبتا خوبی از بیماران جامعه باشند تا بتوان یافته های تحقیق را اولا با بیماران جامعه مقایسه کرد و ثانیا، امکان تعمیم پذیری یافته ها را فراهم آورد.
در انتخاب موارد(cases) باید به نکات زیر توجه کرد:
الف) تعیین دقیق شاخص هایی برای تشخیص بیماری:
برای انتخاب چنین شاخص هایی باید از دلایل و مستندات عینی(objective evidence ) استفاده شود.
ب) تعیین دقیق شاخص های ورود به گروه مورد:
علاوه بر شاخص های تشخیص بیماری، تعیین معیارهایی که به روشنی،وضعیت افراد گروه مورد را مشخص کند الزامی است.که شامل سن،جنس و زمان تشخیص بیماری و ...است.
ج) تعیین منبعی که گروه مورد از آن انتخاب می شوند
چنین منبعی می تواند یک بیمارستان،درمانگاه یا مرکز درمانی،یا تمام بیمارستان ها و درمانگاه ها در یک محدوده مشخص، یا نمونه ای از بیمارستان ها،درمانگاه ها و مراکز درمانی باشد.
د) انتخاب افراد تازه تشخیص داده شده:
گرچه در نظر گرفتن این شرط به خصوص در بیماری هایی که شیوع کمتری دارند با محدودیت هایی مواجه است،ولی باید به منظور اجتناب از تاثیر متغیرهای مداخله گر در ارتباط با زمان دست کم در مورد بیماری های دارای شیوع بالا مورد نظر قرار گیرد.
ه) آگاه بودن از امکان اشتباه در تعیین عامل خطر:
زمانی که بیماری با شیوع بالا مورد مطالعه قرار می گیرد ممکن است گاهی افراد گروه مورد از نجات یافتگان بیماری مورد نظر باشند.در این صورت ممکن است وضعیت
تعیین شده به عنوان عامل خطر نه تنها عامل خطری برای بیماری نباشد بلکه به عنوان عاملی برای زنده ماندن بیمار یا تداوم بیماری عمل کند.
و) پیشگیری از تورش در انتخاب(selection bais):
جهت پیشگیری از تورش در انتخاب،توصیه می شود هم افراد گروه مورد و هم تیم مسؤول انتخاب آنان، نسبت به ماهیت متغیر مستقل بی اطلاع باشند
2- انتخاب گروه یا گروه های شاهد:
انتخاب گروه شاهد شاید مشکل ترین مرحله اجرایی در این نوع تحقیق باشد.که چنین امری به مهارت و قوه داوری نسبتا بالایی نیاز دارد.
در انتخاب گروه شاهد باید به دو پرسش زیر پاسخ داده شود:
1- گروه یا گروه های شاهد از چه منابعی انتخاب می شوند؟
2- روش انتخاب این افراد از منابع فوق چگونه است؟
گروه شاهد باید تا حدی به گروه مورد،شبیه باشد و در دسترس بودن ،مسایل اخلاقی و امکانات مالی نیز در نظر گرفته شود.
3- جمع آوری داده ها:
ساختار تحقیقات مورد-شاهدی چنان است که در آن نیاز به تعیین مواجهه گروه های مورد بررسی با عامل موردنظر وجود دارد.
برای اطمینان از بالا بودن کیفیت اطلاعات مربوط به مواجهه در گروه های مورد بررسی اصول مهم زیر باید مورد نظر قرار گیرد:
1- نحوه دستیابی به اطلاعات در تمام گروه های مورد بررسی باید یکسان باشد(پیشگیری از تورش اطلاعات یا information bias)
2- در صورت استفاده از مصاحبه،امکان بروز تورش یادآوری (recall bias) وجود دارد.
3- در صورت آگاهی افراد بررسی کننده از جایگاه افراد در گروه ها و فرضیه تحقیق،امکان بروز تورش مشاهده (observational bias) قویا مطرح خواهد بود.بنابراین بهتر است افراد بررسی کننده از لحاظ فوق بی خبر(blind) باشند
نکته: برای پیشگیری از تورش مشاهده و یادآوری می توان از nested case-control design استفاده کرد. در این روش ابتدا از جمعیت مورد نظر اطلاعات مربوط به مواجهه
و نیز اطلاعات وابسته و در صورت لزوم نمونه خون اخذ شده،بعد گروه در طول زمان پیگیری می شود و در خاتمه ی تحقیق،اطلاعات اخذ شده در زیر گروه های بیمار و غیر بیمار مورد مقایسه قرار می گیرد.
4- تحلیل آماری:
در تحقیقات مورد- شاهد پیامد جمع آوری اطلاعات، دست کم می توان به دو نوع تحلیل آماری ارایه کرد
الف) تعیین رابطه بین متغیر مستقل و وابسته که بر اساس نوع متغیر وابسته، کمی یا کیفی بودن آن، آزمون مناسب مثلا مجذور خی و آزمون t انتخاب می شود و معنی درا بودن یا نبودن رابطه از نظر آماری، مورد آزمون قرار می گیرد.
ب) تعیین شدت رابطه که با استفاده از odds ratio امکان پذیر خواهد بود
مزایا و معایب تحقیقات مورد- شاهد:
مزایا :
1- این نوع تحقیق را می توان با تعداد نمونه کمتری انجام داد وبرای تحقیق روی بیماری هایی با میزان بروز پایین، بیماری های نادر کارآمدتر باشد.
2- برای تحقیق روی بیماری های با دوران نهفتگی طولانی مناسب تر و در اغلب اوقات تنها گزینش،عملی است.
3- زمان انجام تحقیق کوتاهتر و با تعداد نمونه کمتری قابل انجام است، لذا هزینه آن نیز کمتر خواهد بود.
معایب:
1- در دستیابی به اطلاعات با محدودیت های قابل توجهی رو به رو است و با چنین ساختاری نمی توان شیوع یا بروز بیماری را به دست آورد.
2- مهمترین ضعف این روش احتمال بروز تورش های مختلف، تورش یادآوری،تورش انتخاب،تورش مشاهده، تورش پاسخ و تورش اطلاعات در آن است.