اصول تهیه پروپوزال طرح های پژوهش در علوم پزشکی - جلسه پنجم

بازنگری منابع و اطلاعات (Review of literature and information) :

 توجه : بخش مروری بر متون در طرح های تحقیقاتی باید بعد از بیان مسئله نوشته شود.

داشتن اطلاعات کافی در مورد موضوع تحقیق گام اساسی در روند تحقیق است و تمامی مراحل آن را تحت تاثیر شدید خود قرار می دهد. 

 هدف از بازنگری منابع و اطلاعات، ایجاد پایه ای محکم از یافته های علمی است که نهایتا پیشنهادیه طرح تحقیقاتی باید بر اساس آن بنا شود.

بررسی متون شامل 2 قسمت می باشد

 1- مبانی نظری

هر تحقیق به یک چارچوب نظری نیاز دارد، چار چوب نظری الگویی است که فرد پژوهشگر بر اساس آن درباره روابط بین عواملی که در ایجاد مساله مهم تشخیص داده شده اند، نظریه پردازی می کند.

 چار چوب نظری از نتایج تحقیقات قبلی پیرامون موضوع نشات می گیرد. در بسیاری از موارد ادغام باورهای منطقی فرد پژوهشگر و تحقیقات

 مرتبط منتشره شده با مساله تحقیق در ایجاد مبانی برای بررسی موضوع تحقیق نقش محوری دارد.

 2- مروری بر مطالعات انجام شده در جهان و ایران:

 در این قسمت پژوهشگر باید در زمینه مورد تحقیق خود اطلاعات و کارهای انجام شده قبلی را ارایه دهد.

بازنگری منابع موجود جزو ضروریات هر کارتحقیقی است. در این قسمت باید از ارایه یک سلسله چکیده و هر یک بصورت یک پاراگراف پرهیز نمود

 چون در اینصورت خواننده با یکسری خلاصه مطالعات خسته کننده روبرو خواهد بود.

لازم نیست همه مطالعات به تفضیل مورد بحث قراز گیرند بلکه باید مهمترین یافته های هر مطالعه به همراه متدلوژی بیان گردد.

 این نکته مهم است که نظریه ها و نتایج مخالف فرضیه محقق نیز مثل نتایج موافق ذکر شود.

این قسمت با نقدی در مورد متدلوژی و یافته های بدست آمده و بر شمردن نکات قوت و ضعف موجود در منابع خاتمه می یابد.

 بهتر است مطالعات انجام شده در جهان و ایران جداگانه بیان گردد

 با بررسی متون اهداف زیر را می توان پیگیری کرد:

1- تعیین جنبه های شناخته شده و ناشناخته مانده از موضوع مورد بررسی

 2- تعیین تفاوت ها،سازگاری ها و توافق های موجود در قلمرو تحقیق

 3- تعیین پرسش های پاسخ داده نشده در حیطه تحقیق

 4- تعیین روش های پاسخ داده نشده در حیطه تحقیق

 5- پیدا کردن روشی جدید برای بکارگیری در تحقیق مورد نظر

6- پیدا کردن روشی جدید برای بکارگیری روش پیشنهادی خود

7- پیدا کردن دلایلی برای توجیه نیاز به ارائه روش جدید و یا تجدید نظر در روش متداول

8- ارایه پرسش ها یا فرضیه های دقیق،علمی و بهنگام

 9- بیان استحکام یا سستی ساختار یا روش تحقیقات قبلی 

 10- بیان قوت و ضعف ابزار به کار گرفته شده در تحقیقات قبلی 

 11- یافتن دلایلی برای توجیه نیاز به تکرار تحقیق

اصول تهیه پروپوزال طرح های پژوهش در علوم پزشکی -جلسه چهارم

متغیرهای تحقیق( Research Variables )

 متغیر را به 2 صورت تعریف می کنند: 

1- تعریف نظری(conceptual): تعریفی که در فرهنگ لغت وجود دارد.

 2- تعریف عملی(operational): تعریفی که متغیر در پژوهش دارد.

 با تعریف عملی از واژه های مورد نظر در تحقیق،امکان اندازه گیری آن ها فراهم می شود. چنین واژه هایی به علت این که قابل اندازه گیری(measurable) و تغییر پذیر هستند متغییر نام می گیرند.

 با بررسی متغیرها امکان پاسخ دادن به پرسش های تحقیق (تحقیقات توصیفی و تشخیصی) یا آزمون فرضیه ها (در تحقیقات تحلیلی و تجربی) حاصل می شود.

 با مشخص شدن متغیرهای تحقیق امکان برآورد دقیق پرسنل،ابزار،خدمات،بودجه و ... نیز فراهم و محتوای فرم اطلاعاتی(پرشسنامه) تحقیق مشخص می شود.

 وضعیت متغیرها:

متغیرهای هر تحقیقی بر اساس نقشی که درآن تحقیق خاص دارند وضعیت ویژه ای پیدا می کنند که مختص آن متغیر در آن تحقیق است.

 انواع متغیر:

 1- متغیرهای مستقل(independed variables ):

 متغیری است که تحت نظر قرار می گیرد(درتحقیقات تحلیلی)،یا مداخله یا تغییر مقدار داده می شود(در تحقیقات تجربی) تا اثرش روی متغیر دیگری اندازه گیری شود.

2- متغیرهای وابسته(depended variables):

 متغیری که تغییرات آن وابسته به متغیر مستقل باشد.

 3- متغیرهای مداخله گر(intervener variables):

 متغیری که با متغیر مستقل و متغیر وابسته آن چنان رابطه ای داشته باشد که بتواند رابطه ی بین متغیر مستقل و وابسته را تشدید(یا تضعیف) کند

 برای مداخله گر بودن متغیری 3 شرط ضروری است:

 1لف- باید عامل خطر مستقلی برای متغیر وابسته باشد

 ب- باید رابطه واقعی با متغیر مستقل داشته باشد

ج- نباید با متغیر مستقل رابطه علیتی داشته باشد

اساسی ترین راه شناخت متغیرهای مداخله گر،بررسی متون و مقالات به روز و معتبر است.

4- متغیرهای تعدیل کننده

 گاهی رابطه ی بین دو متغیر مستقل و وابسته بر اساس حضور و وزن متغیر سومی دچار تغییر می شود به چنین اثری Effect modification یا Interaction گفته می شود.

 زمانی که میزان بروز یک بیماری در حضور دو یا چند فاکتور خطر از میزان بروز قابل انتظار آن در حضور تک تک عوامل خطر مزبور تفاوت داشته باشد،چنین عوامل خطری بر روی هم اثر تعدیل کنندگی دارند و پدیده interaction رخ می دهد. 

 در عمل شاید تنها تفاوت بین متغیرهای مداخله گر و تعدیل کننده این باشد که برای مقابله با متغیرهای مداخله گر هنگام طراحی تحقیق می توان راه کاری اندیشید ولی فقط هنگام تجزیه و تحلیل داده ها است که به تعدیل کننده بودن متغیری،که مداخله گر نیست،پی خواهیم برد.

 بعد از شناسایی متغیرهای مداخله گر روش های متفاوتی را می توان برای مواجهه با آنها در پیش گرفت. این روشها می تواند هنگام طراحی پروژه پژوهشی یا در زمان تجزیه و تحلیل داده ها اعمال شود.

 الف- روش های مقابله با متغیرهای مداخل گر هنگام طراحی پروژه پژوهشی:

 1- محدود کردن گستره ی مطالعه(Restriction)

2- بلوک بندی (Blocking):

با استفاده از چنین روشی می توان بدون حذف گروه خاصی از افراد مورد مطالعه بررسی را انجام داد.

 3- همسان سازی(Matching)

 4- تصادفی کردن طبفات(Randomization) 

 ب- روش های مقابله با متغیرهای مداخله گر هنگام تجزیه و تحلیل داده ها:

 اگر هنگام طراحی یک تحقیق،امکانی برای مقابله با متغیرهای مداخله گر،توسط روش های گفته شده،نباشد یا اگر محققی در پی بررسی قدرت مداخله گر بودن یک متغیر باشد و بالاخره اگر محققی اصولا در مورد مداخله گر بودن یک متغیری اطمینان کافی نداشته باشد،روش های آماری ای وجود دارد که در زمان تجزیه و تحلیل داده ها باید به کار گرفته شود تا مشخص شود که آیا چنین متغیرهایی واقعا مداخله گر بوده اند یا نه و در صورت مداخله گر بودنشان چه تاثیری می توانند بر یافته ها داشته باشند.

 مقیاس سنجش متغیرها

به طور کلی هر تحقیقی برای اندازه گیری دو نوع متغیر،کیفی و کمی، طراحی و اجرا می شود.

متغیرهای کیفی مثل رنگ پوست که بر اساس قراردادی مورد سنجش قرار می گیرند،صفر ذاتی ندارند و نمی توان آن ها را به صورت کمی مقایسه کرد.

 در علوم پزشکی 4 مقیاس برای اندازه گیری متغیرها وجود دارد

 1- اسمی(nominal):

 در این مقیاس فقط بودن یا نبودن و داشتن یا نداشتن آن متغیر مورد نظر است.در متغیرهای کیفی کاربرد دارد. و هیچگونه اندازه گیری در این نوع وجود ندارد. مثل باسواد بودن یا بی سواد بودن 

 2- رتبه ای یا ترتیبی(ordinal):

زمانی از این مقیاس استفاده می کنیم که امکان مرتب کردن و رتبه بندی وجود داشته باشد و در این مقیاس چقدر بودن یا چقدر داشتن مورد نظر است. مثلا: گواتر درجه یک،گواتر درجه 2،گواتر درجه 3 

 3- فاصله ای یا عددی(interval):

 وقتی که فاصله بین دو خصوصیت معنی داشته باشد و قراردادی بوده و صفر ذاتی ندارد ولی بر خلاف آن ها دارای فواصل مساوی در بین طبقات است. مثل درجه حرارت،IQ

 4- نسبتی(ratio):

 مقیاسی که صفر ذاتی و واحد اندازه گیری مشخص،معین و تعریف شده ای است مثل وزن،میزان هموگلوبینوری

نتایج آزمون استخدامی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان 86

جهت مشاهده نتایج اولیه آزمون استخدامی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان 86 به لینک  زیر مراجعه نمایید

 http://afa.mui.ac.ir/azmoon.htm

 

اصول تهیه پروپوزال طرح های پژوهش در علوم پزشکی-جلسه سوم

اهداف،پرسش ها و فرضیه های تحقیق

 (Hypothesis and Questions of Research, Aims)

 اهداف:

عبارتست از آنچه که محقق در صدد پاسخگویی یا دستیابی به

 آنهاست. در واقع پژوهشگر وقتی می تواند اهداف مطالعه خود

 را تنظیم کند که تصمیم گرفته باشد چه چیزی را مطالعه کند، و

 بداند چرا می خواهد آنرا بررسی کند و یا چه پرسش هایی را

 می خواهد پاسخ دهد.

 با اعلام هدف تحقیق موارد زیر امکان پذیر می شوند:

1- نقطه عطف و کانون آخر پروژه مشخص می شود

2- حدود توقعات و انتظارات افراد و سازمان های شرکت کننده در تحقیق مشخص می شود

3- عواملی را که لازم است برای نیل به هدف اندازه گیری شوند(متغیرها) تعیین می شوند

4- امکان برآوردی از پرسنل،ابزار،مکان، زمان و بودجه مورد نیاز تحقیق فراهم می شود

5- شاخص مناسبی برای ارزیابی وارزشیابی پروژه به دست می آید

 بنابراین لازم است هدف هر تحقیقی به روشنی و با دقت کامل

 اعلام شود. اگر هدف منطقی(Logical)، عملی(Feasible)،واقع

 بینانه(Realistic)،روشن (Clear) و قابل اندازه گیری

(Measurable )باشد به عنوان هدف خوب ارزیابی می شود.

هدف باید با افعال حرکتی مثل تعیین کردن،محاسبه

 کردن،مقایسه کردن،اثبات کردن و... اعلام شود و از به کار گیری

 افعالی مانند فهمیدن،احساس کردن،دیدن، عقیده داشتن، مطالعه کردن و... خودداری شود. 

 توصیه می شود هدف،صرفنظر از هر روش تحقیق مورد

 استفاده،همراه با قید مکان و قید زمان باشد

 هدفهای پژوهشی:

 1- هدف کلی (General objectives)

 2- هدف اختصاصی(Specific objectives)

 3- هدف کاربردی (Applied objectives)

 1- هدف کلی : آنچه را باید انجام گیرد و پروژه تحقیق به آن

 برسد.که مبهم و گنگ است و به جزئیات نمی پردازد.

2- هدف اختصاصی: جزئیات هدف کلی را روشن می کند. این

 اهداف از تقسیم یا شکستن هدف کلی به اجزای کوچکتر

 بدست می آیند. اهداف جزئی راه رسیدن به هدف کلی را قدم

 به قدم مشخص می نماید.

معیار های مهم در تدوین اهداف اختصاصی:

الف- مهم بودن

 ب‌- قابل سنجش بودن

 ج-عملی بودن 

 د- شفاف بودن

 ه‌- اخلاقی بودن 

 3- هدف کاربردی : هدف کاربردی آنچه را بیان می کند که در

 زمینه به کارگیری نتایج تحقیق مورد نظر است.

 پرسش های تحقیق (Research questions):

هر تحقیقی برای پاسخ به پرسش یا پرسش هایی طراحی و

 انجام می گیرد.با روشن شدن پاسخ سوالات می توان تحقیقات

 دیگری در حیطه موضوع مورد نظر انجام داد.

در تحقیقات توصیفی یا تشخیصی فقط به اعلام پرسش های

 اصلی اکتفا می شود

 در تحقیقات تحلیلی و تجربی (کارآزمایی بالینی) با توجه به

 قسمت دلایل انتخاب موضوع پرسش های مشخصی مطرح می شود

 انواع سوالات پژوهشی :

1- سوالات کیفی (Exploratory)

 2- سوالات کمی کیفی(Descriptive- Normative)

 3- سوالات کمی (Explanatory)

 1- Exploratory :

سوالاتی که دنبال اصل یک موضوع بر می گردد و داده هایی که

 برای آنها جمع آوری می شود بیشتر داده های کیفی هستند و

 قابلیت کمی شدن را کمتر دارند. به این سوالات بنیادی هم می گویند

 2- Descriptive- Normative : 

بیشتر به جزئیات می پردازد و یک وضعیت را توصیف می کند. و

 همچنین یک وضعیت مبهم را روشن می کند

 مثال: تفاوت دیدگاه مردم شهری و روستایی به خدمات بهداشتی

3- Explanatory:

سوالی که به دنبال چرایی می گردد و به رابطه بین پدیده ها

 می پردازد.که همان فرضیه های تحقیق هستند.

مثال: آیا بین جنس دانشجویان و دیدگاه آنها تفاوت وجود دارد؟

 فرضیه های تحقیق (Hypothesis)

 یک فرضیه معمولا به صورت تفکری که ناشی از مشاهده و

 مطالعه پدیده های مختلف در طبیعت است ظاهر و بر اساس آن

 در مورد دو یا چند متغیر رابطه ای برقرار و یا نتایجی مطرح می

 گردد که باید بررسی گردد تا به قبول یا رد آن منجر شود.

 فرضیه خلاصه کننده اجزای تحقیق(نمونه،روش،متغیرهای

 مستقل و وابسته) است. باید توجه داشت که فرضیه بر اساس

 اهداف نوشته می شود و حدسی عالمانه و متکی بر دلایل و یافته های عملی است.

در تحقیقات تحلیلی و تجربی(کارآزمایی بالینی) پرسش های

 تحقیق به صورت فرضیه اعلام می شوند. 

وپژگی های فرضیه :

 1- آزمون پذیر باشد

 2- منطقی باشد(عقلانی)

3- ساده و قابل درک باشد

4- روابط بین دو یا چند عامل را بیان کند

5- به طور مستقیم در ارتباط با مسئله پژوهش باشد

 کلمات مناسب برای بیان فرضیه

 برای بیان کلمات مناسب برای فرضیه بستگی به نوع پدیده و

 متغیری دارد که می خواهیم مورد بررسی قرار دهیم.

1- برای دو متغیرکمی – همبستگی

2- برای دو متغیر کیفی- رابطه(پیوستگی)

3- برای یک متغیر کمی و یک متغیر کیفی- تفاوت

4- برای بیان یک مداخله- اثر(تاثیر)

 انواع فرضیه :

1- فرضیه جهت دار(Directional):

اگر در فرضیه جهت گیری کردیم آن را فرضیه جهت دار گویند.

 افرادی که خیلی مطمئن هستند باید از این فرضیه استفاده کنند.

دراین فرضیه از بیشتر،کمتر یا بدتر استفاده می شود و احتمال

 bias در این فرضیه وجود دارد.

 این فرضیات فقط ارتباط بین X و Y را بیان می کند

(Relationship between X and Y)

 بحث علیت و همبستگی مطرح است

(Casual or correlational statement)

 ویژگی فرضیه جهت دار:

داشتن بیان قوی (Stronger statement)

 2- فرضیه بی جهت یا خنثی( Non-Directional )

 فرضیه ای که در آن ازکلماتی مثل بیشتر،بهتر،بدتر استفاده نشده باشد

در این فرضیات نه از علت و معلول استفاده می کنیم نه از همبستگی

 (Non-causal and correlation statement)

نکته: یک فرضیه هیچ گاه اثبات یا ابطال نمی شود بلکه بر اساس

 داده های به دست آمده فقط تایید یا رد می شود

 فرضیه آماری:

فرضیه آماری به دو صورت می باشد:

1- فرضیه صفر(Null hypothesis):

همیشه به صورت بیانی مثبت بیان می شود

2- فرضیه مخالف(Alternative hypothesis):

 در مورد فرضیه آزمون در جلسه ای به طور کامل توضیح خواهم داد

اصول تهیه پروپوزال طرح های پژوهش در علوم پزشکی - جلسه دوم

بیان مسئله(statement of the research problem):

 منظور از بیان مسئله، طرح مسائل اجتماعی به زبان علمی

 است. بیان مسئله،امکان توجیه منطقی تحقیق را فراهم می

 کند. معمولا در این قسمت سابقه مربوط به مسئله مورد مطالعه

 ارایه می گردد. تشریح مفصل موضوع مورد تحقیق شامل

 تشریح بنیادی موضوع تحقیق،اهمیت موضوع با تکیه بر نیازها و

 چگونگی استفاده از نتایج،توضیح عوامل

 جغرافیایی،فرهنگی،مذهبی و اقتصادی با اهمیت کشور که بر

 موضوع تحقیق اثر می گذارند. رفتار جمعیت،شرح مختصری از

 مطالعات قبلی مربوط به موضوع،خدمات موجود در جهت کاهش

 شدت مسئله،موضع دولت درباره مسئله و نکات دیگری که

 متناسب با موضوع مورد تحقیق می تواند جهت ارایه شواهد بهتر آورده شود.

 پیش نیاز نگارش قسمت بیان مسئله مطالعه منابع مربوط به

 موضوع تحقیق است تا بتوان بر اساس آن بیان مسئله ای

 منسجم و منطقی ارایه داد. قسمت بیان مسئله در برگیرنده مطالب زیر است:

 1- اطلاعات زمینه ای (background):

شرح بسیار مختصری از خصوصیات مهم اجتماعی،اقتصادی و

 فرهنگی منطقه و اعلام اطلاعات زمینه ای مربوط به وضعیت بهداشتی و خدمات بهداشتی- درمانی آن که مستقیما به

 مسئله مورد مطالعه ارتباط داشته باشد.

2- توصیف دقیق مسئله شامل:

الف- تعریفی از مشکل یا مسئله ای که به خاطر آن تحقیق انجام

 می گیرد.این قسمت برای دستیابی به زبان مشترک بین تیم تحقیق،هیئت داوری،سازمان پشتیبانی کننده و ... بسیار کمک

 کننده است. ب - نمایاندن اهمیت مشکل: در این قسمت باید شدت و وسعت بیماری روشن شود که با اعلام مشخصات افراد

 درگیر نیز می تواند همراه باشد.

3- اعلام نحوه مواجهه فعلی با بیماری در منطقه مورد نظر و

 روشن کردن این امر که آیا چنین مواجهه ای بر طبق دستورالعمل های استاندارد انجام می گیرد یا به علل مختلف از

 جمله نبود امکانات و تجهیزات در سطوح نازل تری انجام می شود.

4- بیان عوارض و عواقبی که در صورت پایدار ماندن بیماری و

 ادامه مواجهه فعلی می تواند رخ دهد. واضح است که در قلمرو علم پزشکی هیچ بیماری و هیچ مواجهه ای در برابر آن،صرف نظر

 از شدت و ضعف آن ها،نمی تواند بدون عارضه باشد. وقوف به شدت و ضعف عوامل فوق،پایه ای برای تتجیه طرح خواهد بود.

5- اعلام عوامل مرتبط با بیماری یا تاثیرگذار روی بیماری،عواقب

 آن،مواجهه فعلی و عواض. دراین قسمت ضمن بر شمردن عوامل متعدد تاثیرگذار یا مرتبط برای اولین بار از موضوع اصلی که

 طرح تحقیقاتی روی آن پایه گذاری شده است سخن به میان می آید.

6- شرح مختصری درباره ی مطالعات قبلی روی موضوع اصلی

 طرح و توضیح نیاز به تحقیقات بیشتر بر روی آن با نشان دادن نقاط تاریک یا وجود تناقضات یا اختلاف نظرهای موجود در باره

 موضوع اصلی طرح.

7- ارایه تصویری روشن و نسبتا کاملی از طرح که به منظور تعیین

 حدود و ثغور طرح پیشنهادی و اعلام قصد نهایی از اجرای تحقیق صورت می گیرد.

لازم است بندهای 6-1 قسمت بیان مسئله مستند باشد و شماره ی منابع مورد استناد برای هر کدام مشخص شود.